De Nieuwe Kerk aan de Voorstraat behoort tot het vroegste en bekendste werk van de Leidse architect Hendrik Johannes Jesse (1860–1943).
In de loop van de 19de eeuw bleek dat de snel groeiende Hervormde Gemeente, die kerkte in de Oude Kerk (witte kerk) aan de Boulevard (een overblijfsel van de middeleeuwse, aan Andreas gewijde parochiekerk), over meer kerkruimte wilde beschikken.
1850 – Plannen voor het bouwen van een nieuwe kerk werden overwogen, uiteindelijk resulteerde dit in de bouw van twee galerijen in de Oude Kerk.
1883 – Gezocht werd naar een geschikte locatie voor het bouwen van een geheel nieuwe kerk.
De jonge architect Hendrik Johannes Jesse
1884 – De Kerkvoogdij schreef een ontwerpprijsvraag uit, het bekroonde ontwerp van architect H.J. Jesse werd gekozen uit een totaal van 53 ingezonden ontwerpen. Jesse zocht hulp bij de uitvoering van dit eerste grote project, bij architect W. Kok, die hem begeleidde gedurende het hele project.




Ontwerptekeningen van de Nieuwe Kerk. Deze orginele tekeningen hangen in de doopkamer van de Nieuwe Kerk
1885 – De bouw van de Nieuwe Kerk werd aangevangen met de eerste steenlegging op 14 mei 1885 door de Baronesse van Wassenaer van Catwijck.
De Nieuwe Kerk in aanbouw foto 1886
1887 – Op 12 januari 1887 vond de plechtige ingebruikname plaats.
De voltooide Nieuwe Kerk in het jaar 1887.
Wie goed kijkt, ziet dat de windwijzer van de toren is vervangen door een bazuinende engel. Uit verhalen is gebleken dat het originelevikingschip niet naar behoren werkte. Dit heeft een plaats gekregen op de middentoren van het Nolting-orgel. De engel is rond 1938 weer vervangen door een traditionele windhaan, gemaakt door smederij De Gebr. Kuyt.

Het kerkgebouw wordt algemeen aangemerkt als een zeldzaam gaaf bewaard specimen van Nederlandse protestantse kerkbouw en kerkinrichting uit de late 19de eeuw. In haar soort is zij bovendien één van de grootste en belangrijkste voorbeelden hiervan.
Architect Jesse ontwierp een brede kruiskerk in Hollandse renaissancestijl. Het aanvankelijke ontwerp behelsde plaats te bieden aan 1500 kerkgangers, een latere verandering bewerkstelligde een verruiming tot ruim 1900 zitplaatsen.
De grondvorm van de kerk, bestaande uit twee brede, korte beuken en een lange dwarsbeuk, leverde een overzichtelijke kerkruimte op, met een onbelemmerd (de kerk heeft bijna geen steunpunten) uitzicht op de centraal geplaatste preekstoel.
Interieur Nieuwe Kerk , foto rond 1900
Tegenover een dergelijke bijna 'spanning-loze' ruimte, zorgt de imposante overkapping met de in het zicht gelaten spantconstructie voor een prachtig tegenwicht.
De eenheid in stijl en afwerking van het interieur is in nauwe samenhang met die van het exterieur. Alle onderdelen, voorwerpen en meubelstukken kregen aandacht van architect Jesse, waarbij ook het vanuit de Nijmeegse Broerekerk overgebrachte Nolting-orgel, met zijn renaissance uitgevoerde orgelkas, uitstekend paste in het interieur van de Nieuwe Kerk. De Nieuwe Kerk is inmiddels een erkend Rijksmonument.
Zicht op het orginele front van het Nolting-orgel gebouwd in 1822 voor de Rooms Katholieke Broerenkerk in Nijmegen en rond 1886 overgeplaatst naar de Nieuwe Kerk. Foto rond 1900
1900 – Kort na 1900 bleek de kerk alweer te klein. Hierop volgde een herindeling waardoor banken konden worden bijgeplaatst. Dit overigens met behoud van de amfitheater-ingedeelde opbouw (oplopend naar achteren) van de zitplaatsen.
1937 – Verbouwing van het oude vuurhok tot doopkamer naar een ontwerp van architect Jesse.
Interieur Nieuwe Kerk 1971. De muren zijn wit geschilderd.
1945 - In de oorlogsjaren werd een groot gedeelte van het dorp afgebroken. De historische klok van 1598 gegoten door W. Wegewaert in 1594 afkomstig van de Oude Kerk, werd in februari 1943 in beslag genomen door de bezetters en weggevoerd. Door sabbotage is de klok niet in een smelterij aangekomen, maar afgezonken in het IJsselmeer. In 1946 werd ze teruggehangen. Wat hoger in de toren hangt een kleine bel uit 1857. (deze luid van maandag tot zaterdag om 12:00 uur) Ze werd destijds geschonken door Herman van Staveren, Gijsbert Verdoes en Arie Ouwehand, destijds kervoogden.
1981/1983 – Restauratie en deels vervanging van de orgelkas en ornamenten, de bouw van een ondersteuningsvloer en het bijplaatsen van twee extra kolommen noodzakelijk voor het nieuw te bouwen orgel rugwerk (positief).
Opbouw van het nieuwe Van den Heuvel-orgel, waarvan de kerkelijke ingebruikname op 19 mei 1983 plaatsvond.
Situatie afbouw van het Van Leeuwen-orgel 1949. Door houtrot is er weinig overgebleven van de orginele orgelkas van het Nolting-orgel dat rond 1887 in de Nieuwe Kerk is geplaatst. Foto 1981.
Opbouw van het nieuwe Van den Heuvel-orgel. Het rugwerk is 2 meter naar voren geplaatst waarbij de kas drastisch van vorm veranderde. Hierbij is gebruik gemaakt van de orginele onderkas onderdelen die architect Jesse maakte voor het Nolting-orgel. 
Het voltooide Van den Heuvel-orgel in 1983
1990/1992 – Ingrijpende restauratiewerken aan het exterieur van de kerk, zoals onder meer het vernieuwen van alle rondboog- en roosvensters. Ook werden de glas-in-loodramen opnieuw in het lood gezet, en de ornamenten op de omloop van de toren vernieuwd. In de kerk kregen de wanden weer hun oorspronkelijk kleur; lichtgeel met rode biezen.
Exterieur Nieuwe Kerk tijdens de kerkrestauratie in 1991.
Het interieur van Nieuwe Kerk tijdens de kerkrestauratie in 1991. De schilders zijn aan de westmuur bezig met de terugbrengen van de kleur lichtgeel met rode biezen.
*Foto Nieuwe Kerk in aanbouw omstreek 1886 © Fotograaf W. van Beelen, Collectie Katwijks Museum
*Foto interieur kerk en orgel 1900© Fotograaf W. van Beelen, Collectie Katwijks Museum / beeldbank cultuurerfgoed.