Door Johan van Wolfswinkel
Ingebruikname Nieuwe Kerk
De Nieuwe kerk, waarvan de eerste steenlegging op woensdag 15 mei 1885 had plaats gevonden, werd op woensdag 12 januari 1887 in gebruik genomen. Sprekers waren de drie predikanten: Ds. Van Maasdijk, ds. Voorhoeve en ds. Oorthuijs.
Dominee Maasdijk mediteerde naar aanleiding van 1 Koningen 8:15 en de gemeente zong de psalmen 122:1, 84:1, 26:8 en 7 en ten besluite 79:7. Die liederen werden niet door het Nolting-orgel begeleid. Die was namelijk door Maarschalkerweerd nog niet opgesteld. Men moest het met een noodgeval doen (dat na enige tijd niet meer werkte). Over een min of meer officiële inwijding van het grote orgel, dat heel goed bij de neorenaissance stijl van Jesse paste (en nog past), las ik nergens. Wel is bekend dat de Katwijkse kerkvoogdij hem althans in 1887 het jaarlijkse stemmen, plus herstellen van kleine gebreken opdroeg (voor ƒ 40,-). Voor iedere keer extra rekende hij ƒ 7,50 maar dan moesten de kerkvoogden zich wel voor vier jaar verbinden. Dit deden ze niet.
De Nieuwe Kerk na oplevering rond 1889.
Tot organist van de Nieuwe Kerk werd aangesteld, de vroegere functionaris van de Oude Kerk, A. Kres. Hij was bekwaam genoeg, doch scheen het de heren kerkvoogden (en vele anderen met hen) nogal lastig gemaakt te hebben. Reeds op 13 april 1887 had hij om salarisverhoging gevraagd (na de inwijding van de Nieuwe Kerk namelijk) en niet gekregen. Kres nam zijn taak daarna blijkbaar nogal gemakkelijk op en werd, na een aantal moeilijkheden, al vrij spoedig ontslagen. Kres werd opgevolgd door een tweemanschap: de heren Bloot en van der Marel. Ze werden door de kerkenraad op 20 februari 1891 voor tijdelijk, op 23 april 1892 voor vast aangesteld (men wilde blijkbaar eerst eens goed horen, wat ze er van terecht brachten).
Over C. Bloot kan ik niets vertellen, over Jac. van der Marel iets. Evenals Bloot was hij amateur, in z’n dagelijks leven landbouwer en voerman. Van der Marel was geboren 11 juni 1862 en overleed 3 november 1938 in zijn woning aan de Zuidstraat. Hij heeft 48 jaar lang 's morgens en 's avonds het orgel van de Nieuwe Kerk bespeeld. Als er voor een trouwdienst werd gespeeld moest via de kerk een bedrag aan de organist worden betaald. Jacob van der Marel bracht het speelgeld meestal weer bij de pasgetrouwden terug, omdat zij het beter konden gebruiken.
De beide organisten moesten lid zijn van de Hervormde Kerk, geen tegenstrevers van Kerkelijke verordeningen (denk aan Kres!) en van onberispelijke wandel. Tenzij met verlof van de president-kerkvoogd mocht er niemand dan de speler en de orgeltrapper op het orgel komen. Het jaarlijkse salaris bedroeg ƒ 50,- en voor iedere huwelijksinzegening bovendien ƒ 1,-. Van der Marel is ruim 40 jaar organist geweest.
Gerrit van Rhee Jacob Hzn van der Marel
organist Nieuwe Kerk organist Nieuwe Kerk
(1938-1961) (1891-1938)
Orgelmaker P.C. Bik
Hoe lang Maarschalkerweerd het orgel onder zijn toezicht had, kan ik niet achterhalen. Het staat echter vast, dat op 28 januari 1891 de Leidse orgelmaker P.C. Bik (de firma Schaafelt en Lohman) een contract van onderhoud tekende. Eens per jaar, in juli, zou hij het orgel generaal stemmen en herzien, hangerij verhelpen en alle kleine ongemakken opruimen. Verder moest hij alle drie maanden en verder bij feestelijke gelegenheden de tongwerken stemmen en herzien, hangerij verhelpen en alle kleine ongemakken opruimen (die tongwerken waren dus: de fagot 16’, de trompet 8’, de kromhoorn 8’, de vox humana 8’, de registers die doorlopend toezicht nodig hebben).
Bik moest verder, gebreken van groter omvang, door buitengewone omstandigheden ontstaan en die te groot zijn om onder dit contract te worden begrepen, aan het kerkbestuur melden. Artikel 4 luidde: “Zoowel bij de generale als tongwerken stemming zal vanwege het kerkbestuur aan de orgelmaker een blaasbalgentreder worden verschaft en zoo dit nodig is, vuur en licht”. Tenslotte artikel 5: “Voor bovengenoemde gemelde werkzaamheden zal de orgelmaker jaarlijks genieten de som van dertig gulden, telkens te voldoen in de maand januari van ieder jaar”.
De orgelmaker schijnt jaren lang zijn opdracht getrouwelijk te hebben uitgevoerd. Op 15 november 1909 werd meegedeeld, dat volgens de heer Bik het pedaal en de klavieren van het orgel dringend verbetering vereisten. Hij kon het karwei voor ƒ 150,- uitvoeren en kreeg de opdracht. De jaren gaan voorbij zonder, verontrustende berichten. Achteraf bleek echter het orgel aan een langzaam verder sluipende ziekte te lijden. Niemand merkte het. Orgelconcerten werden nog niet gegeven en voor het psalmzingen kon de oude Nolting het nog wel aan. Uit niets is mij bovendien gebleken, dat iemand verstand van orgels en derzelver stemmen had, laat staan van de orgelbouw.
De klap kwam nog onverwacht. Op de agenda van de vergadering van kerkvoogden en notabelen stond onder meer het punt “orgelfonds”. De voorzitter lichtte dat nader toe. Gebleken was namelijk, dat het orgel zich in slechte staat bevond. Daarom werd aan de Leidse fabriek G. van Leeuwen om een onderzoek gevraagd. Vervolgens las de secretaris het rapport voor. Hieruit bleek, dat van Leeuwen de patiënt had opgegeven. Bijgevoegd was een “opgave van een nieuw kerkorgel, dat gebouwd zal worden in de bestaande kast, volgens het pneumatische kegelsysteem met twee klavieren en vrij pedaal”. Het orgel zou 25 registers rijk zijn. Het enige wat van de leeggehaalde Nolting zou overblijven, was het front. Als de kerkvoogdij nu maar “ja” wilde zeggen, kregen de heren voor ƒ 12.500,- een splinter nieuw orgel met tien jaar garantie voor soliditeit. Maar ze zeiden geen “ja”, gelukkig maar.
Ze lieten liever de zaak zoals die was (denkelijk uit geld gebrek) en gaven algemeen de voorkeur aan het stichten van een orgelfonds en het houden van een extra collecte bij de aanstaande dankstond voor visserij. Uit het kerkfonds werd alvast ƒ 1.000,- in het orgelfonds gestort. Die dankstond collecten werden regel. Tenminste na de oorlog, want in 1918 antwoordde de voorzitter, op een vraag van ds. Bolkestein daaromtrent, dat de collecte was nagelaten, omdat de haringvangst niet uitgeoefend werd. Er werd toen (16 december 1918) besloten de collecte dit jaar en voortaan zolang zulks zal blijken nodig te zijn, te houden en bij de kerkenraad aan te vragen.
Veel haast met de toch wel dringende restauratie maakten men echter niet. In de vergadering van 7 augustus 1921 verklaarde de voorzitter, dat de orgelmaker Bik bij hem is geweest. Die had hem medegedeeld, dat het orgel erg vervuild was en een ingrijpende restauratie dringend nodig achtte (van welke aard en grootheid heeft hij niet gesproken). In de vergadering van 28 augustus besprak men de restauratie uitvoerig. De secretaris adviseerde echter, er dit jaar, met het oog op de kosten, niet toe over te gaan. De voorzitter wil opnieuw een onderzoek doen instellen, doch in geen geval (hiermee was de gehele vergadering het eens) door de heer Bik.
Orgelmaker Standaart
De heren zaten daarna niet stil en informeerden links en rechts. Op de vergadering van 26 maart 1923 kwamen twee prijsopgaven ter tafel: van de firma’s Standaart (Rotterdam) en Mart Vermeulen (Woerden). Standaart was het duurst; hij berekende voor een nieuw orgel in de Oude Kerk ƒ 12.375,-. Besloten werd, toch dit aanbod te aanvaarden, omdat Standaart, in tegenstelling met Vermeulen een „bijzonder duidelijke omschrijving” gaf. Ook op de offerte, ad ƒ 2.750,- voor herstel van het Nieuwe Kerkorgel gingen de heren kerkvoogden in.
Het liep echter anders als de heren hadden gehoopt. In de vergadering van 31 maart 1924 vertelde voorzitter Kruijt over een onderhoud met Standaart. Bij het demonteren van het orgel in de Nieuwe Kerk waren er gebreken te voorschijn gekomen, die voorhands, niet te zien waren geweest. Kruijt had hem daarop naar een omschrijving van de totale kosten gevraagd. Op de 25ste was Standaarts antwoord binnen gekomen.
De gezamenlijke kosten bedroegen, met het vroeger opgegeven bedrag (van ƒ 2.750,-) in totaal ƒ 5.500,-.
In april bevestigde orgelbouwer Standaart, dat hij de restauratie had aangenomen, met inbegrip van logies voor de monteurs, voor ƒ 5.500,- (dit werd op herhaald aandringen tenslotte ƒ 5.000,-).
Men besloot aan deze firma ook het verder onderhoud op te dragen: nazien en tweemaal stemmen, reis- en verblijf-kosten, samen voor ƒ 155,- (Nieuwe Kerk ƒ 75,-, Oude Kerk ƒ 85,-).
In 1938 overleed de organist Jac. van der Marel in zijn woning aan de Zuidstraat. De heer Gerrit van Rhee volgde hem op en zou deze functie tot 1961 blijven uitoefenen.
Orgelmaker Van Leeuwen en zijn grote operatie
Achteraf, jaren later, is gebleken, dat Standaart heel middelmatig werk had geleverd. Toch zijn op het, in elk geval herstelde orgel vanaf 1935 concerten gegeven, zelfs nog kort na de oorlog, toen het eigenlijk al niet meer kon. Want dat er iets, en wel zo spoedig mogelijk, moest gebeuren, werd menigeen duidelijk. Volgens betrouwbare oor- en ooggetuige was het daarbinnen „een puinhoop”.
Nog voor de oorlog goed en wel was afgelopen, in april 1945, werd een comité tot herstel van het orgel Nieuwe Kerk gevormd. Het bestond uit de heren Ds. Barthold van Ginkel (voorzitter), Leen Haasnoot (secretaris), Jaap van der Hucht (penningmeester), Nic. van Beelen (organist Oude Kerk), Johan Sweers (organist) en (later ook) Daan Kleen (namens het college van Kerkvoogden).
Vanzelfsprekend liet het comité allereerst een onderzoek naar de stand van zaken instellen en wel door de Leiderdorpse firma van Leeuwen op 13 november 1945 en ook op 13 februari 1946 door de destijds bekende adviseur Kardien Luyten (Rotterdam). Beiden spraken van: Ontzettende vervuiling; Zeer lekke windladen; versleten mechaniek; Verroeste winkelhaken; Leer van zeer beperkte levensduur.
Verder achtte Luyten het orgel veel en veel te klein voor een zo kolossaal kerkgebouw. Van Leeuwen kreeg de opdracht waarvan de kosten bedroegen ƒ 35.000,- en de Leidse organist - muziekpedagoog Hennie Schouten werd (tegen een honorarium van ƒ 600,-) per 30 oktober 1947 tot adviseur benoemd. De 125-jarige Nolting wachtte een diep ingrijpende operatie.
Foto van het verbouwde Van Leeuwen-orgel uit 1949 waarbij het pneumatisch systeem is toegepast. De orginele kas van Nolting is deels opengezaagd en verbouwd.
Op donderdag 17 februari 1949 droeg de voorzitter ds. J.G. van Ieperen het herboren en vergrote instrument namens het comité aan de kerkvoogdij over. Dankwoorden over en weer, ook aan de restaurateurs. Vervolgens was de daad aan adviseur Hennie Schouten om het orgel te laten horen.
Foto uit 1949 van nieuw pijpwerk Van Leeuwen in geplaatst in de toren.
Het orgel kreeg 41 stemmen. Dit lijkt heel wat, maar de werkelijkheid is voor een deel en nog wel in het bijzonder vitaal deel (de bassen namelijk) heel anders dan de schone schijn voorgeeft. Van de 41 genoemde registers zijn er 31 echt, het ergste is dat, dit verlies voornamelijk het pedaal betreft. Van de 11 aangekondigde pedaalregisters blijven er in feite maar drie over.
Foto van de nieuwe speeltafel gebouwd in 1949 door de orgelbouwer Van Leeuwen. Het orgel werd pneumatisch (voorheen mechanisch) Deze werd verplaatst naar de rechter gaanderij.
Renovatie van 1962 door orgelmaker Jac. van der Linden
In verband met veel storingen en traagheid wordt het bespelen van het orgel steeds moeilijker. De kerkvoogdij gaf toestemming om de mankementen te laten verhelpen n.a.v. een prijsopgave van de firma Jac. van der Linden uit Leiderdorp. Alle elektrische bekabelingen, contactblokken en relais worden vernieuwd. Tevens vindt een wijziging plaats aan de speeltafel; de registerborden worden als tirassen uitgevoerd (waren registerborden). Tevens worden diverse registers gewisseld of vervangen.
Foto van de verbouwde speeltafel in 1962 door orgelbouwer Jac. van der Linden. De rijen registers zijn nu verdeeld door tirassen.
Veroordeeld
De klap kwam echter in 1976 en wel heel gevoelig aan. Bekende, gerenommeerde, geliefde organisten weigerden kort en goed het Katwijkse orgel te bespelen. Gealarmeerd, liet de kerkvoogdij door de firma Fonteijn te Kampen (tegenwoordig: Kaat en Tijhuis) en de kenner-bij-uitstek van het Nieuwe Kerk orgel, Feike Asma, een onderzoek naar de kwalen instellen. Hun diagnose, per schrijven van 11 september 1976 aan de kerkvoogdij gemeld, sprak van slecht werkende klavieren, primitieve aanslag, (van Leeuwen had namelijk pneumatische klavieren tot elektrische omgewerkt zonder draaipunt en contacten rekening te houden), versleten membranen in de windladen, vertraging hier en daar, voornamelijk te wijten aan het zonder meer aanbrengen van elektrische bediening op pneumatisch werkende onderdelen (lade, o.a.).
Alleen had hij, zoals bleek, wat al te lichtvaardig de mechanische tractie in een elektrisch-pneumatische omgezet. Onbegrijpelijk is echter, dat men (nu doel ik ook vooral op de adviseur) verzuimde de spraakgebreken van het orgel te herstellen, ja, die zelfs verergerde (o.a. door de elektro-pneumatische tractie) en de schijn wekte, dat het vernieuwde instrument nu zowat alle soorten muziek aan kon. Op 17 en 18 februari 1949 viel dat nog niet zo op, van Leeuwen had namelijk een aantal fraaie stemmen ingebouwd, die een Bach-koraal al gemakkelijk een goed voorkomen konden geven.
*Dit artikel uit 1979 is geschreven door muziekhistoricus Johan van Wolfswinkel
*Foto orgelfront/ speeltafel 1950, 1970 © Fotograaf W. van Beelen, Collectie Katwijks Museum / Beeldbank / Hervormde Gemeenten Katwijk aan Zee